Пишува генералниот секретар на МААК Љупчо Кузмановски

Во услови на вонредна состојба предизвикана со корона
кризата (КОВИД-19), неприфатливо е да се очекува ловење на
политички поени или билдање на политички рејтинг од било кого,
најмалку тоа да се прави врз грбот на правосудните органи, особено
преку одлуките на Уставниот Суд. Додека политичките партии и
можат некако да се разберат, но не и оправдаат, поради ловење на
политички поени во услови на криза, за другите државни и јавни
органи кои практикуваат власт, вклучително и од судството, нема
ниту трунка оправдување за таквите постапки. Особено ако преку
своите одлуки го занемаруваат јавниот, на сметка на приватниот
(личниот) интерес. Но, се чини дека токму органите на државата и
правосудството водат политика на билдање рејтинг и го штитат
личниот интерес место да се грижат за функционирање на правната
држава и заштитата на јавниот интерес во услови на вонредна
состојба.
Одлуката на Уставниот Суд со која беа запрени од
извршување дејствијата за спроведување на Уредбата со законска
сила со која, на сите избрани и именувани функционери што работат
во ораганите на државната власт и локална самоуправа, како и во
судската власт, вклучително и на судиите од Уставниот Суд, им
беше определена минимална плата за месеците април и мај 2020
година или додека трае вонредната состојба, наиде на жестоки
реакции во јавноста, не само поради содржината, туку и поради
брзината со која беше донесена одлуката, со толкување дека мотивот
за ваквото постапување бил затоа што уставните судии биле лично
засегнати. И, веројатно, има вистина во тоа. Но, се чини дека ништо
не може да помине без политички мотив, па ниту оваа одлука.
Имено, со оглед дека власта инсистира на брзи избори, без оглед
што уште не се знае што ќе се случува со здавстеввената криза,
политичкиот мотив за ваква одлука е очигледен. Имено, позната е
недовербата и незадоволството кое граѓаните го имаат кон судството
(што може да се утврди од било кое испитување на јавното мислење
во последните години), па таа недоверба и незадоволство се прави
обид да се искористи за позитивно прикажување на власта, која еве
сака, но Уставниот Суд не и дава и ја кочи Владата во успешното
справување со кризата. Во таква ситуација, гневот и
незадоволството уште повеќе се насочува кон правосудството, за
разлика од извршната власт, која покрај со здравствената криза, ете
мора да се бори и со судскиот систем и со “себичноста” на уставните
судии. За волја на вистината, лично сметам дека Уредбата со
законска сила не е ниту незаконита, ниту неуставна. Токму поради тоа што ова е толку очигледно, сметам дека постојат не само лични
(себични), туку и политички мотиви за донесената одлука на
Уставниот Суд. Имено, со оглед дека се работи за вонредна состојба,
Владата има законодавни овластувања да носи Уредби со законска
сила, и со тие уредби да регулира одредени состојби според
потребите што ги наметнува кризата што ја предизвикала
вонредната состојба. Во таква ситуација, Владата има право да ги
ограничува слободите и правата на граѓаните доколку оцени дека е
тоа неопходно за справување со кризата, но во согласност со
одредбите на Уставот. Тоа значи дека примена во ограничувањето
на слободите и правата има директно Уставот и дека само правата
наведени со Уставот не можат да бидат ограничени. Тие права се
таксативно наброени во член 54 од Уставот, и во нив не спаѓа
правото на плата и други надоместоци. Во такви услови, Уредбата со
законска сила ја дерогира примената на било кој закон за време на
важење на вонредната состојба во делот што го регулира Уредбата
(на пример Законот за судови), бидејќи во спротивно, би се загубила
смислата на Уредбите со законска сила како и на вонредната
состојба како поим и институт. Аргументација на Уставниот Суд за
донесената одлука всушност и не постои, бидејќи таа не содржи
образложение дали Уставниот Суд ја ценел потребата и
неопходноста за една ваква мерка поради справување со кризата,
туку при донесувањето на одлуката ценел аргументација само во
поглед на ограничување на правата кои произлегуваат од важечките
закони. Такво ограничување не е дозволено, но само во редовна
состојба. Но, ваквото ограничување, како што нагласивме, не може
да биде неуставно бидејќи е превземено во услови на вонредна
состојба, кога правата утврдени со закон можат да се ограничуваат,
додека тие што не подлежат на ограничување се наброени во
Уставот. Поради решавање на настанатата ситуација, власта во
услови на вонредна состојба мора да делува и да превзема мерки во
насока да се надмине кризата, и тоа, во рамките на овластувањата
дадени во Уставот. Ова е толку јасно, што појасно не може да биде.
Затоа, оценката за уставноста на донесената Уредба со законска сила
Уставниот Суд требало да ја цени според нејзината неопходност за
справување со кризата од финансиски аспект, од аспект на јавниот
интерес, како и нејзиното рефлектирање на Буџетот на државата и
неговата ликвидност, и во тој контекст, придонесот за ублажување
на негативните економски последици преку донесената Уредба.
Доколку донесената Уредба придонесувала за одржување на
финансиката ликвидност на Буџетот на државата во услови на криза,
што во крајна линија значи заштита на јавниот интерес, ниту е таа
непотребна, ниту е неуставна, уште помалку незаконска. Од таму,
Уставниот Суд немал правна аргументација за поведување на
постапка за оценка на уставноста на донесената Уредба, уште
помалку за привремено сопирање на дејствијата за нејзино
извршување, и тоа токму во ек на кризата и во услови на вонредна
состојба.
Затоа пак, Уставниот Суд имал мегдан за оценка на уставноста
на многу други Уредби со законска сила кои не се донесени со цел за
справување со кризата, ниту од здравствен, ниту од економско-
финансиски аспект, ниту пак го штитат јавниот интерес, но сепак, се
чини дека политичките мотиви да не се наштети на извршната власт
во пресрет на изборите биле многу важни, па овие Уредби не се
предмет на оценка на Уставниот Суд. Затоа, можеби, сепак
политиката е клучниот мотив за донесената одлука на Уставниот
Суд, дополнета со личниот интерес на уставните судии, кој,
“случајно”, се совпаѓа со политичкиот мотив. Или, според народната
“И волкот сит и овците на број”, бидејќи Владата ете сака, но
Уставниот Суд не дава, со што Владата билда рејтинг додека
функционерите, вклучително и судиите, си добиваат плати во
целост. Како да нема криза и вонредна состојба.
Со оглед на ваквата состојба, сметам дека пред Уставниот Суд
е ставен многу голем товар-да биде клучен фактор и да одлучи како
да се надмине состојбата со парламентарната криза (распуштен е
законодавниот дом, изборите не се одржаа), вонредната состојба и
да продолжи изборниот процес или да почне одново. Имајќи ја во
предвид политичката оптовареност на Уставниот Суд, изгледа дека
тоа, со оглед на се, е преголем залак за Уставниот Суд. Веројатно
најдобар и најефикасен излез од ваквата состојба може да се најде
без Уставниот Суд, но за тоа потребна е примена на Уставот и
законите од институциите, без политички примеси и агенди, ако е
тоа воопшто можно. Се разбира, можно е решавање на кризата и
преку инволвирање на Устаниот Суд, со ризик за негово целосно
политизирање. Во оптек се значи, можни две опции.
Едната е избори до почетокот на летото или до средината на
јули, без инволвирање на Уставниот Суд, која може да се реализира
преку дејствијата на Владата и на последниот спикер на Собранието
Талат Џафери. Имено, Владата преку Уредба со законска сила
наложи прекин на изборите закажани за 12.04.2020 година. Тоа
значи дека поради дејство на виша сила (вонредна состојба),
изборите не се одржани на 12.04.2020 година. Во такви услови,
дејството на виша сила го прави датумот утврден како ден за избори
во решението за распишување на избори ништовен, и тој не
произвед(е)ува правно дејство. Во такви околности, дејствието
(изборите) кое не се одржало поради виша сила, ќе се спроведе

веднаш штом ќе престане вишата сила (вонредната состојба).
Прекинот на рокот за одржување на изборите што го утврди Владата
преку Уредба со законска сила, значи дека по престанокот на вишата
сила (вонредната состојба) тој почнува одново да тече, што во
пракса значи дека рокот од 60 дена за одржување на избори што
почнува да тече по денот на распуштање на Собранието, почнува
одново да тече по престанокот на вонредната состојба, и Талат
Џафери како спикер на распуштеното Собрание има целосно право
да го стави вон сила Решението со кое се распишани изборите за
12.04.2020 година, и да определи нов датум за избори во рок од 60
дена од денот на престанокот на вонредната состојба (датум што
практично има исто значење со датумот на распуштање на
Собранието), или најдоцна до средината на месец јули 2020 година.
Ништовноста на датумот за избори, повлекува ништовност на сите
дејствија превземени од ДИК во насока на подготовка на изборите
закажани за 12.04.2020 година, па следејќи го новото решение за
датум за избори, ДИК ќе треба со свои одлуки, повикувајќи се на
решението за поништување на 12.04.2020 година како датум за
избори, да ги стави вон сила сите дотогаш превземени активности и
дејствија во насока на одржување на изборите закажани за
12.04.2020 година и да состави роковник со дејствија кои ќе треба да
се превземат за одржување на избори на новиот датум. Со тоа,
изборниот процес ќе почне одново. Ова е оптимално политичко
решение, без непотребно инволвирање на Уставниот Суд. Секое
инволвирање на Уставниот Суд ќе значи негово политичко
инструментализирање во насока на одработување на политички
агенди, сеедно од кого и да доаѓаат.
Втората варијанта за одржување на избори по летниот период,
во септември или октомври 2020 година, за жал, не е можна без
Уставниот Суд бидејќи подразбира враќање на составот на
Собранието кое е распуштено преку Одлука на Уставниот Суд (нема
друг орган што може да донесе таква одлука), за која е многу
дискутабилно дали може да се донесе, со оглед дека Уставниот Суд
еднаш веќе се произнел по иницијативата и одлучил да не поведе
постапка. Така “оживеаното” Собрание, потоа повторно би морало
да донесе одлука за самораспуштање, зависно од тоа кога би се
утврдил датум за предвремени избори, или изборите би се одржале
во редовниот термин. Ова сценарио би навлегло во ситуација на
правен преседан како и да се постапи, и би било мотивирано од
политички, а не од правни аргументи, бидејќи Уставниот Суд ќе
дојде во ситуација, не да ја штити уставноста и законитоста (за која
еднаш веќе се произнел), туку да исполнува политички агенди кои
ќе бидат договорени надвор од судот (веројатно на лидерска средба).Повторувам, без оглед чии ќе бидат тие агенди. Или, со други
зборови, Уставниот Суд повторно ќе биде употребен во политички
цели, со што, на уште поочигледен начин ќе се потврди
супрематијата на политиката врз правото. Или, поинаку кажано,
правото (читај Уставниот Суд) повторно ќе може да се користи за
билдање на политички рејтинг.
Кога правото и служи на политиката, или кога институциите
што треба да спроведуваат правни норми извршуваат политички
агенди, обично се случуваат такви акробации и правни
еквилибристики, што, на моменти се чини дека реалноста на
живеењето е светлосни години далеку од науката за правото и
неговата примена. Уште кога тоа ќе биде поткрепено со некое
“експертско” мислење, впечатокот е целосен, но затоа, во очите на
стручната јавност, институцијата која место право продава
политика, го губи својот кредибилитет и значење. Јавноста, пак,
престанува со вербата дека е можна примена на правото, што значи
дека останува обичниот граѓанин да се приклучи кон некоја
политичка агенда, бидејќи своето право може да го реализира само
преку политиката. Реализацијата на правата преку политиката,
впрочем е објаснување за моќта или влијанието на политичките
партии врз граѓаните, место тоа влијание да се реализира преку
прифатливоста на идеите и реализацијата на програмите.
Ваквата состојба мора да биде предмет на промени и таа мора
да се смени. Затоа, за почеток, Уставниот Суд треба да се надмине
себеси, да ги отфрли сите политички агенди и лидерски средби како
водилка во неговото работење, дури и оние несреќни заклучоци на
МАНУ (која никаде ја немаше за многу покрупни прашања од тоа за
одржување на избори), и доколку реши да одлучува по иницијативи
што го засегаат изборниот процес, тоа треба да го стори самостојно,
без да дозволи влијание на политиката, и притоа, да одлучува според
сопственото убедување и совест, применувајќи го правото (Уставот
и законите), бидејќи, на крајот, не политичките партии или МАНУ,
туку тој ја има одговорноста за сопствените одлуки и за својот
авторитет. Во исто време, значењето е многу поголемо само од
одговорноста или авторитетот на Уставниот Суд. Бидејќи и за
авторитетот на владеењето на правото, како уставно начело се
работи.